İtaliya və Azərbaycan arasında sabitliyə hesablanmış yeni məntiq
Beynəlxalq münasibətlərin hazırkı mərhələsində siyasi və ideoloji amillərə deyil, enerji təhlükəsizliyi, təchizat sabitliyi və strateji marşrutlar üzərində nəzarət məsələlərinə əsaslanan çevik və praqmatik tərəfdaşlıqların formalaşmasına doğru getdikcə daha aydın tendensiya müşahidə olunur. Resurslar uğrunda qlobal rəqabətin güclənməsi enerji bazarlarının, xüsusən də Avropada etibarlı təchizatçı və tranzit mərkəzləri kimi çıxış edə bilən dövlətlərin əhəmiyyətini obyektiv şəkildə artırır.
Resurs potensialını əsas nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin kəsişməsində əlverişli coğrafi mövqeyi ilə birləşdirən Azərbaycan bu konfiqurasiyada xüsusi yerə malikdir. Trans-Adriatik Boru Kəmərinin (TAP) həyata keçirilməsi ölkənin Avropaya qaz tədarükünün şaxələndirilməsində əsas aktor kimi rolunu möhkəmləndirib və bu, son illərdə xüsusilə aktuallaşıb.
Eyni zamanda, Avropanın aparıcı ölkələri xarici iqtisadi strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirir. Məsələn, öz enerji dayanıqlığını gücləndirməyə və tərəfdaşlıq coğrafiyasını genişləndirməyə çalışan İtaliya yüksək resurs potensialına malik regionlarla əlaqələrini ardıcıl olaraq gücləndirir.
Bu kontekstdə Azərbaycan-İtaliya münasibətləri tədricən ənənəvi “ixracatçı-idxalçı” modelindən kənara çıxaraq daha əhatəli strateji tərəfdaşlığa çevrilir. Bunu həm İtaliya Prezidenti Sercio Mattarellanın ötən il Bakıya səfəri zamanı siyasi dialoqun genişlənməsi, həm də Azərbaycanın Romanın “Mattei Planı” kimi daha geniş xarici iqtisadi layihələrinə inteqrasiyası da daxil olmaqla iqtisadi və investisiya təşəbbüsləri vasitəsilə əməkdaşlığın institusionallaşması sübut edir.
Beləliklə, Bakı ilə Roma arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi daha geniş tendensiyanı - dəyişən qlobal nizam kontekstində enerji və iqtisadi əməkdaşlığın yeni arxitekturasının yaranmasını ehtiva edir. Məhz bu çoxqatlı kontekstdə İtaliyanın Baş naziri Ciorcia Meloninin mayın 4-də Azərbaycana səfəri iki ölkə arasında güclənən strateji dialoqun məntiqi davamı kimi qəbul edilməlidir.
İtaliyalı ekspert Salvatore Santajelo AZƏRTAC-a müsahibəsində bu səfərin sadəcə daha bir diplomatik jest deyil, dövrün sərt məntiqinin və qlobal səhnədə artan gərginliyin diktə etdiyi bir addım olduğu fikrini ifadə edib.
Onun sözlərinə görə, Baş nazir Ciorcia Meloninin Prezident İlham Əliyev ilə apardığı danışıqlar formal olaraq siyasi və ticarət əlaqələrinin gücləndirilməsinə yönəlsə də, daha dərin motiv də göz qabağındadır. Bu, İtaliyanın Azərbaycanın zəngin təbii qaz və neft ehtiyatlarının sabit tədarükünü təmin etmək istəyindən irəli gəlir. Qlobal qeyri-sabitlik nəzərə alınmaqla, enerji iqtisadi kontekstdən çıxır, həm də təhlükəsizlik və həyatda qalmaq məsələsinə çevrilir.
Santajelo qeyd edib ki, bu, Meloninin Yaxın Şərqdə müharibə başlayandan bəri üçüncü əhəmiyyətli xarici səfəri olub. O, martın 25-də Əlcəzairə səfər edib, aprelin 3-də isə gözlənilmədən Körfəz ölkələrinə yollanıb və bu çərçivədə Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər liderləri ilə görüşüb. Ekspertin fikrincə, bu, aydın bir strategiyanı ortaya qoyur: İtaliya sözün əsl mənasında enerji xəritəsini “yenidən çəkir”, etibarlı tərəfdaşlar və yeni marşrutlar axtarır.
Ekspert vurğulayıb: “Son aylarda İtaliyanın Azərbaycanla münasibətlərə niyə xüsusi diqqət yetirdiyi aydın olur. Bakıya səfər simvolikdir, çünki bu, İtaliya hökumət başçısının 13 ildən sonra Azərbaycana ilk gəlişi idi. Burada müəyyən bir emosional not var: sanki İtaliya çoxdan dayandırılmış dialoqa qayıdır”.
O, 2026-cı ilin ikinci yarısında Bakıda keçirilməsi planlaşdırılan biznes forumuna toxunaraq bildirib ki, bu, sadəcə formal tədbir deyil, həm də mövcud müqavilələri möhkəmləndirmək və investisiya əməkdaşlığına yeni təkan vermək cəhdidir. Belə ki, İtaliya enerji təchizatına möhkəm, uzunmüddətli zəmanətlər müqabilində Azərbaycanın Avropadakı iqtisadi maraqlarına bələdçi olmağa çalışır.
İtaliyalı ekspert bu siyasəti daha geniş kontekstdə də izah edir: “Azərbaycan İtaliya hökumətinin Afrikanın inkişafı strategiyası olan və “Mattei Planı” adlanan proqrama daxil edilib. Bu, özlüyündə İtaliyanın coğrafi maraqlarının genişlənməsindən xəbər verir. Bundan əlavə, Prezident Sercio Mattarellanın ötən ilin oktyabr ayında Bakıya səfəri və İtaliya-Azərbaycan Universitetinin ilk akademik binalarının açılışı xüsusilə diqqətəlayiqdir. Ölkələrimiz arasında əməkdaşlıq enerjidən daha geniş sahələrə yayılır, təhsil, mədəniyyət və cəmiyyətlər arasında uzunmüddətli əlaqələri əhatə edir”, - deyə o bildirib.
Santajelo müsahibənin sonunda vurğulayıb ki, Ciorcia Meloni və İlham Əliyev Trans-Adriatik Boru Kəmərinin potensialını genişləndirmək və sənaye əməkdaşlığını dərinləşdirmək istiqamətində qətiyyət nümayiş etdirirlər. Onun fikrincə, İtaliya getdikcə özünü Bakı ilə Avropa bazarları arasında körpü kimi təqdim edir və bu rol təkcə hesablamaları deyil, həm də müəyyən bir ambisiyanı - Avropanın yeni enerji və iqtisadi arxitekturasında əsas mərkəzə çevrilməyi əks etdirir.
